Với đặc điểm cuộc sống gắn liền với biển khơi, nên từ xa xưa dân làng ở đây có tục thờ thần biển - cá Ông và sát hải đại vương Hoàng Tá Thốn
Đình Bá Giáp ở làng Hải Bá, nay là xóm 3 xã Nghi Tiến, huyện Nghi Lộc (Nghệ An), cách thành phố Vinh 30km về phía Đông Bắc. Đình nằm sát đường quốc phòng sau núi Cấm, trước mặt có cây phượng, cây bàng, xa xa là rú Trèn, biển Đông, phía Bắc là bãi Lữ khu du lịch nổi tiếng. Với đặc điểm cuộc sống gắn liền với biển khơi, nên từ xa xưa dân làng ở đây có tục thời thần biển - cá Ông và sát hải đại vương Hoàng Tá Thốn.
Ngôi đình được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, trước đây ở vào vị trí khác, ban đầu đình lợp tranh, dân làng quy định mỗi đinh 5 tranh, vật liệu là gỗ lim, gỗ mít. Một thời gian sau do nhiều nguyên nhân khác nhau, đến năm 1938 đình được dân làng làm lại.
Đình Bà Giáp
Gỗ làm đình làng mua ở Bến Kiềng (Diễn Châu), thợ xây dựng là tốp thợ làng Thu Lũng, xã Nghi Thu, thợ Khánh Duệ, xã Nghi Khánh và thợ làng, do cụ Lương Đình Nghĩa là thợ cả. Đình được dựng trong 1 năm thì xong, các cụ phụ lão còn nhớ bài thơ làm đình như sau:
“... Ông cai Tổng đã hứa
Làm bằng được ngôi đình
Để tế lễ hội hành
Để tế cúng Hoàng Thành
Cho linh thiêng thần thánh...
Cho dân làng được yên
Cho xong đình làm điếm
Xây giếng bể giếng đình...”
Đình Bá Giáp có kiến trúc "chữ nhị", đại đình và hậu cung, cổng đình cao trên có 2 con nghê chầu lại, sân đình lát gạch có một lư hương bằng đá và hai cột cờ. Đại đình có ba gian hai hồi, trên đỉnh đắp nổi hình sáu đóa sen đang nở, giữa có cuốn thư, nghiên bút và ba chữ hán: Hải Bá Đình (Đình Hải Bá).
Trên nóc đình có hình lưỡng long triều nguyệt, phía trước có ba bộ cửa bàn khoa. Nhà hậu cung nhỏ hơn là nơi thờ thần với chúc văn, long ngai bài vị. Nội thất trước đây có hai kiệu rồng, nao, bạt, chùy, sau đó cấp trên cho di chuyển xuống xã Nghi Thiết để tập trung thờ cúng, hiện nay chỉ còn trống sơn, bù rù, bộ cờ tướng (còn hai con tốt). Ngôi đình trước đây lợp ngói vảy, sau tu sửa lợp ngói tây, khu vực này rộng khoảng 500m2.
Đình Bá Giáp còn giữ đến ngày nay là do công lao của nhân dân tạo dựng, nâng niu trân trọng, bảo tồn một không gian văn hoá tâm linh. Hàng năm tại đây vào ngày rằm tháng 3 và rằm tháng 6 (âm lịch) làng tổ chức lễ hội dân gian. Trước đình các bô lão treo 2 cờ đại, 10 cờ xúy, trống chiêng tưng bừng. Sáng sớm làng rước kiệu rồng, kiệu bát cống đi xung quanh làng, đến 10 giờ thì về đình tế lễ.
Nét đặc sắc ở đình Bá Giáp là tục thờ cá Ông. Thờ cúng cá Ông là loại hình tín ngưỡng thờ cá của cư dân Việt. Việc thờ cá Ông được quan niệm như là một cách để đền ơn đáp nghĩa theo luật nhân quả của đạo Phật, như một thứ thần hộ mệnh giữa biển khơi đầy sóng gió. “Sự thờ cúng cá Ông tạo ra một lễ hội lớn trong đời sống văn hoá các làng xã vùng biển.
Đó là lễ nghinh Ông, thường kết hợp với lễ cầu ngư, xuống thuyền hàng năm mang tính chất tạ ơn thần thánh, cầu cho mùa màng bội thu”. Cũng tại ngôi đình này làng Hải Bá còn thờ sát hải đại vương Hoàng Tá Thốn. Đây là vị tướng có công đục thuyền của Ô Mã Nhi trong kháng chiến chống Nguyên - Mông thế kỷ XIII.
Buổi chiều tại sân đình làng tổ chức đánh cờ, buổi tối có hát tuồng Trưng Trắc, Trưng Nhị, Thoại Khanh Châu Tuấn, nhân dân đứng vòng trong, vòng ngoài chật ních như nêm. Cũng trong lễ hội, làng tổ chức đua thuyền trên biển, 5 thuyền, thanh niên trai tráng mặc áo đỏ, khăn đỏ, ganh đua. Thường thì thuyền của làng Hải Bá thắng cuộc được làng thưởng 3 quan tiền đồng. Vào mùa hè thanh niên nam nữ còn tổ chức hát phường vải để tìm vợ tìm chồng.
Năm 1930 - 1931 trước bão táp cách mạng Xô Viết Nghệ Tĩnh, dưới sự lãnh đạo của Đảng, tự vệ đỏ làng Hải Bá xã Nghi Tiến đã treo cờ búa liềm trên nóc đình Bá Giáp để khích động nhân dân. Bà con còn tham gia các cuộc biểu tình toàn huyện giết tri huyện Tôn Thất Hoàn ở Song Lộc. Đầu năm 1931 địch về đóng đồn ở đình làng, có 1 thằng Tây và 5 lính khố xanh.
Nhiều cán bộ đảng viên bị địch bắt tù đày như cụ Trần Văn Bổng, Trần Văn Vị. Xô Viết Nghệ Tĩnh đã để lại dấu son đỏ thắm trên ngôi đình cổ kính. Năm 1945, cách mạng tháng Tám thành công, cờ đỏ sao vàng tung bay trên nóc đình đón ngày độc lập. Từ đó đến nay đã có biết bao sự kiện lịch sử diễn ra trên ngôi đình thân thương.
Trải qua 2 cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và thiên nhiên tàn phá ngôi đình bị hư hỏng nặng. Năm 2009, thực hiện chủ trương xã hội hóa, ông Phạm Văn Lời, bà Phùng Thị Ngân, ông Hoàng Quốc Việt, bà Phùng Thị Hương đã tự nguyện đóng góp tiền của, công đức cùng nhân dân địa phương tu sửa đình Bá Giáp trả lại dáng xưa cho công trình lịch sử quê hương.
